Witaminy to substancje niezbędne dla zachowania zdrowia i prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka. Nazwa witamina pochodzi od łacińskiego słowa „vita”, co oznacza życie, a wprowadził ją polski uczony Kazimierz Funk w 1912 roku. Pierwszą wyizolowaną przez niego witaminą była tiamina, czyli witamina B1W większości przypadków witaminy muszą być dostarczane organizmowi z pożywieniem. W niewielkich ilościach są także produkowane w skórze pod wpływem promieniowania słonecznego (witamina D) lub bakterie w przewodzie pokarmowym (witamina K, witaminy z grupy B). Obecnie niedobory witamin często uzupełnia się stosując suplementy diety.

Co to są witaminy?

Witaminy to różnorodne związki organiczne, które są potrzebne organizmowi człowieka do prawidłowego funkcjonowania. Nie stanowią one jednorodnej grupy i mają odmienny skład chemiczny. Jedne z nich to kwasy, tak jak witamina C, która jest kwasem askorbinowym, inne to pochodne kwasów, jak witamina PP, czyli amid kwasu nikotynowego. Jeszcze inne należą do grupy alkoholi o dużej masie cząsteczkowej, jak np. witamina A. Niektóre witaminy są zbudowane z jednorodnych cząsteczek, a inne, jak np. witamina K, witamina D czy witaminy B obejmują wiele różnych substancji chemicznych. Mimo że nie są materiałem budulcowym oraz nie dostarczają energii, są konieczne dla zachowania zdrowia organizmu. W ustroju pełnią rolę regulacyjną, jako biokatalizatory są niezbędne do utrzymania prawidłowych procesów metabolicznych zachodzących w komórkach. Ich znaczenie dla funkcjonowania ludzkiego organizmu pozwala klasyfikować je pod jedną nazwą, ale tak naprawdę działają one w różny sposób i są różnymi substancjami (mogą działać jak koenzymy, antyoksydanty). Niedobór witamin w diecie jest przyczyną wielu chorób np. witaminy C – szkorbutu, A – kurzej ślepoty, D – krzywicy, a witaminy B1 – choroby beri beri.

Do organizmu wprowadzane mogą być witaminy lub ich prowitaminy – czyli substancje, które zaczynają być aktywne biologicznie dopiero po przejściu odpowiednich, uaktywniających je przemian. Niedobór witamin to hipowitaminoza, a ich zupełny brak to awitaminoza. Również nadmiar witamin – hiperwitaminoza – jest szkodliwy dla zdrowia. Żeby doszło do hiperwitaminozy trzeba przyjmować naprawdę mega dawki witamin w przypadku gdy danemu człowiekowi nic nie dolega, a terapię witaminową stosuje profilaktycznie.

Rodzaje witamin.

Witaminy ze względu na rozpuszczalność dzielą się na witaminy rozpuszczalne w wodzie oraz rozpuszczalne w tłuszczach.

Witaminy rozpuszczalne w wodzie – trudno jest je przedawkować, ponieważ ich nadmiar jest wydalany z organizmu razem z moczem. Należą do nich:

Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach – bardzo łatwo jest je przedawkować, ponieważ kumulują się w tkance tłuszczowej organizmu. Ich przyswajalność jest uzależniona od obecności tłuszczów w pożywieniu. Do nich należy:

Niektóre witaminy wykazują działanie antyoksydacyjne. Należą do nich witamina C, która występuję głównie w surowicy krwi oraz wnętrzu komórek, oraz witaminy A i E, występujące w błonach komórkowych. Witaminy antyoksydacyjne, chronią organizm przed negatywnym działaniem wolnych rodników, które są przyczyną występowania wielu chorób (miażdżycachoroba Alzheimerazaćma).

 

Znaczenie witamin.

Funkcje witamin polegają na koordynowaniu złożonych reakcji biochemicznych, zachodzących w obrębie organizmu. Reakcje te dotyczą zarówno rozkładu związków dostarczanych z pożywieniem na prostsze elementy, jak i ich syntezy w związki wyższego rzędu. Przemiana materii to proces, polegający na przekształcaniu pokarmu na składniki odżywcze– białka, tłuszcze, węglowodany itd. Pożywienie zostaje rozdrobnione, strawione, a potem wchłonięte w toku przemian organicznych. Następnie zostaje przekształcone w budulec, który służy do tworzenia nowych makrocząsteczek albo jest wykorzystywane jako źródło energii.

Rola witamin nie polega jednak na dostarczaniu energii ani stanowieniu budulca. Witaminy są potrzebne do tego, by procesy przemiany materii mogły przebiegać w organizmie normalnie. Rola witamin to aktywizowanie do pracy skomplikowanej maszyny, jaką jest organizm. Wspomniana wcześniej drobnocząsteczkowość witamin umożliwia im szybki dostęp do makrocząsteczek i reakcji biochemicznych. Organizm człowieka przypomina wielką fabrykę, w której odbywa się produkcja energii i materiału budulcowego. Rolę kontrolerów w tej fabryce pełnią enzymy, które działają jak katalizatory, tzn. przyspieszają reakcje chemiczne w organizmie, same nie biorąc w nich bezpośredniego udziału. Enzymy mają swoich pomocników – są nimi witaminy.

Podstawowa rola witamin w organizmie to wspomaganie enzymów w przyspieszaniu reakcji biochemicznych. Witaminy występują w roli tzw. koenzymów. Są przenośnikami elektronów, atomów lub grup chemicznych podczas reakcji biochemicznych. Witaminy zachowują się więc jak łącznicy, którzy przenoszą ważne elementy z jednej taśmy montażowej na drugą. Poza tym nie tylko przyspieszają przebieg reakcji w organizmie, ale też decydują o rodzaju przemian, jakim może ulec substancja wyjściowa, biorąca udział w reakcji chemicznej.

Niektóre witaminy (B, kwas foliowy, B6, PP, B12, K) są w niewielkich ilościach syntetyzowane w przewodzie pokarmowym człowieka przez bakterie jelitowe.

Ponadto witamina D3 może powstawać w skórze pod wpływem działania promieni słonecznych, witamina A – w przewodzie pokarmowym z prowitamin (karotenów obecnych w produktach roślinnych), a witamina PP może być w ustroju tworzona z tryptofanu (jednego z aminokwasów wchodzących w skład białek).

Brak witamin w organizmie powoduje choroby, zwane awitaminozami. Niedobory witamin mogą prowadzić do różnego rodzaju zaburzeń (hipoawitaminoz) oraz zwiększać ryzyko zapadnięcia na choroby cywilizacyjne.

Witamina B1(tiamina)

Witamina B2 (ryboflawina)